دموراژ چیست؟ انواع دموراژ گمرکی

از گذشته تا کنون صنعت کشتیرانی یکی از حیاتی‌ترین مسیر‌های ارتباطی برای تجار و بازرگانان محسوب می‌شود و نقش مهم و تاثیرات بسزایی در اقتصاد جهانی دارد. لذا واردات و صادرات بسیاری از کشورها نیز از طریق کشتیرانی و حمل دریایی انجام می‌گیرد. آنچه حائز اهمیت است صادرات و واردات قانونی می‌باشد که در کشورهای مختلف از طریق گمرک انجام می‌شود، که دستورالعمل‌ها و مقررات خاص خود را دارد که شرکت‌های بازرگانی و تاجران ملزم به رعایت آن‌ها هستند. دموراژ و دیسپچ بخش کوچکی از قوانین حمل و نقل دریایی هستند که در این مطلب به توضیح آن‌ها خواهیم پرداخت.

در ادامه با مجموعه آنی دریا لجستیک ارائه دهنده خدمات کشتیرانی و حمل دریایی همراه باشید.

معنای دموراژ چیست؟

معنای لغوی واژه دموراژ (Demurrage) کرایه معطلی، خسارت بیکارماندگی و یا حق توقف می‌باشد. به بیانی دیگر عبارت دموراژ در حمل دریایی و صنعت کشتیرانی به معنای جریمه دیرکرد عودت کشتی یا کانتیر در موعد مقرر می‌باشد. شرکت‌های بازرگانی و تجار برای واردات و صادرات محموله‌های تجاری خود از طریق حمل با کشتی یا حمل کانتینری از شرکت‌های کشتیرانی برای مدت زمانی مشخص کشتی یا کانتینر کرایه می‌کنند.

دموراژ جریمه‌ای است که برای تأخیر در تحویل کانتینر یا وسیله نقلیه حمل بار پس از پایان دوره زمانی مشخص شده، پرداخت می‌شود. به عبارت ساده‌تر اگر کانتینری را دیرتر از زمان تعیین شده تحویل دهید، باید دموراژ بپردازید.

در حمل کانتینری اگر مالکین محموله‌های تجاری موفق به تحویل به موقع کانتینر به شرکت‌های حمل و نقل دریایی نشوند، و به عبارتی مدت فری تایم آن‌ها به پایان برسد، ملزم به پرداخت جریمه (کرایه معطلی) هستند که به آن در اصطلاح دموراژ گفته می‌شود.

حمل با کشتی معمولا به سه صورت زمانی، کشتی لخت و سفری تحت عناوین چارتر یا اجاره کشتی انجام می‌شود. در قرارداد اجاره کشتی سفری، مالک کشتی تحت شرایطی می‌پذیرد که کالا یا محمولۀ معینی را از یک مبدا مشخص به یک مقصد تعیین شده حمل کند. در این حالت کرایه کشتی با توجه به نوع بار، وزن و حجم آن و مسافت مبلغ مخشصی را به عنوان کرایه تعیین می‌کند.

در این نوع از حمل دریایی بارگیری در بندر مبدا یا تخلیه در بندر مقصد خارج از کنترل شرکت حمل یا مالک کشتی است، لذا با توجه به مقدار بار، تجهیزات و ظرفیت تخلیه و بارگیری بنادر مدت زمان منطقی را برای تخلیه بار در نظر می‌گیرند.

اگر بارگیری و تخلیه بیش ازمدت زمان تعیین شده (فری تایم) طول بکشد، صاحب بار موظف به پرداخت دموراژ (خسارت توفق و بیکارماندگی کشتی) خواهد بود.

انواع دموراژ گمرکی چیست؟

چنان‌که پیش‌تر بیان شد، دموراژ در صنعت حمل‌ و نقل دریایی به هزینه‌ای اطلاق می‌شود که در صورت تأخیر کشتی یا محموله بیش از مدت تعیین‌شده برای بارگیری یا تخلیه بر عهده صاحب کالا یا اجاره‌کننده قرار می‌گیرد. این مفهوم دارای انواع گوناگونی است که هر یک شرایط و ویژگی‌های خاص خود را دارند.

 دموراژ کانتینر

دموراژ کانتینر زمانی رخ می‌دهد که صاحب کالا یا شرکت گیرنده، کانتینر را در مدت زمان تعیین‌شده به شرکت کشتیرانی بازنگرداند. به‌عبارت دیگر، اگر کانتینر پس از پایان مهلت مجاز همچنان در اختیار مشتری باقی بماند، هزینه‌ای تحت عنوان دموراژ باید پرداخت شود.

اما واقعاً دموراژ کانتینر چیست؟ این هزینه نوعی جریمه تأخیر است که برای جبران زمان از‌دست‌رفته و کاهش دسترسی سایر مشتریان به کانتینرها دریافت می‌شود. مبلغ دموراژ می‌تواند بسته به نوع کانتینر، مقصد و سیاست شرکت حمل‌ونقل متفاوت باشد و در برخی موارد به‌سرعت افزایش یابد.

برای جلوگیری از پرداخت چنین هزینه‌هایی، بهتر است فرآیند ترخیص و بازگشت کانتینر را از ابتدا در برنامه‌ریزی‌های خود در زمینه‌ی حمل و نقل بین‌المللی لحاظ کنید تا مدیریت زمان و هماهنگی با خطوط کشتیرانی به‌صورت دقیق‌تری انجام شود.

دموراژ کشتی

در صنعت کشتیرانی، گاهی ممکن است یک کشتی به دلایل مختلف مانند ازدحام بندر، مشکلات بارگیری یا تاخیر در آماده بودن محموله نتواند در زمان تعیین‌شده عملیات خود را به پایان برساند. در چنین شرایطی، دموراژ کشتی مطرح می‌شود. اما دقیقاً دموراژ کشتی چیست؟ این اصطلاح به هزینه‌ای گفته می‌شود که در صورت ماندن کشتی در بندر بیش از بازه‌ی زمانی مورد توافق، از سوی مالک کشتی از اجاره‌کننده یا صاحب کالا دریافت می‌شود.

دموراژ کشتی صرفاً یک جریمه ساده نیست، بلکه ابزاری است برای جبران زمان از‌دست‌رفته و هزینه‌هایی که به‌دلیل توقف غیرضروری به شرکت کشتیرانی تحمیل می‌شود. در پروژه‌های بزرگ یا مسیرهای پرترافیکی مانند حمل دریایی از چین، حتی چند ساعت تأخیر می‌تواند به افزایش چشمگیر هزینه‌ها و ایجاد اختلال در زنجیره تأمین منجر شود.

به همین دلیل، برنامه‌ریزی دقیق عملیات بندری و هماهنگی به‌موقع میان فرستنده، گیرنده و خطوط کشتیرانی نقش مهمی در جلوگیری از وقوع دموراژ دارد.

 دموراژ پایانه

این نوع دموراژ زمانی اتفاق می‌افتد که محموله در بازه زمانی توافق شده از ترمینال خارج نشود. هزینه‌های دموراژ پایانه می‌تواند قابل توجه باشد، زیرا بر توانایی اپراتور ترمینال برای مدیریت مؤثر عملیات خود تأثیر می‌گذارد.

 دموراژ ریلی

این نوع دموراژ زمانی اتفاق می‌افتد که واگن‌های ریلی در بازه زمانی توافق شده تخلیه نشده باشند. هزینه‌های ترخیص راه‌آهن می‌تواند قابل توجه باشد، زیرا بر توانایی شرکت‌های ریلی برای مدیریت مؤثر عملیات‌های خود تأثیر می‌گذارد.

در نتیجه، چندین نوع دموراژ وجود دارد که می‌تواند بر جنبه‌های مختلف عملیات حمل و نقل تأثیر بگذارد. برای فرستنده‌ها و شرکت‌های حمل‌ونقل مهم است که این انواع مختلف را درک کنند و اینکه چگونه می‌توانند بر عملیات تجاری و نتیجه نهایی آنها تأثیر بگذارند. مدیریت و ارتباطات موثر می‌تواند به حداقل رساندن این هزینه‌ها و تضمین عملکرد روان در صنعت حمل و نقل کمک کند.

هزینه‌ دموراژ گمرکی

در حمل‌ونقل دریایی، محاسبه‌ی هزینه دموراژ به عوامل متعددی بستگی دارد. به‌عنوان نمونه، نرخ دموراژ در قراردادهای اجاره کشتی به‌صورت زمانی با قراردادهای اجاره سفری تفاوت چشمگیری دارد.

همچنین، کانتینرهای یخچالی بزرگ یا مخصوص کالاهای فاسدشدنی معمولاً هزینه دموراژ بیشتری دارند. ابعاد کانتینر، نوع و ماهیت محموله، حجم کالا و حتی مسیر حمل از مهم‌ترین متغیرهایی هستند که در تعیین مبلغ نهایی دموراژ نقش دارند.

به‌محض پایان یافتن مدت زمان فری‌تایم (Free Time)، محاسبه دموراژ آغاز می‌شود. این هزینه به‌صورت روزشمار محاسبه شده و تعرفه آن در هر خط کشتیرانی ممکن است متفاوت باشد.

به همین دلیل، هنگام برنامه‌ریزی مسیرهایی طولانی و پرترافیک، مانند حمل بار از ایران به کانادا با کشتی، توجه به مدت فری‌تایم و جزئیات قرارداد حمل اهمیت زیادی دارد تا از بروز هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده جلوگیری شود.

دیسپچ چیست؟

دیسپچ در نقطه مقابل دموراژ قرار دارد یعنی زمانی که محموله زودتر از فری‌تایم تخلیه یا بارگیری می‌شود. در صنعت حمل ونقل زمانی که کالا زودتر از موعد مقرر تخلیه یا بارگیری شود، طبق قراردادی که بین مالک کشتی یا کانتینر و اجاره‌ کننده آن تنظیم شده است، با در نظر گرفتن مدت زمان اضافه از فری‌تایم، مبلغی به عنوان پاداش به اجاره کننده پرداخت می‌شود.

به عبارت دیگر مالک کشتی یا کانتینر بخشی از کرایه را به عنوان دیسپچ به اجاره کننده برمی‌گرداند. برای دریافت اظلاعات بیشتر درباره این موضوع پیشنهاد می‌شود مقاله دیسپچ چیست را مطالعه نمایید.

فری تایم (Free Time)

هنگام عقد قرارداد اجاره کشتی یا کانتینر، شرکت کشتیرانی زمان مشخصی تحت عنوان فری تایم تعیین می‌کند که طی آن مدت باید بارگیری یا تخلیه محموله‌ها سر موعد مقرر انجام شود. اگر تخلیه و بارگیری کانتینر بیش از زمان فری‌تایم طول بکشد حالت دموراژ رخ می‌دهد و اگر زمان مصرف شده کمتر از مدت فری‌تایم باشد، حالت دیسپچ اتفاق خواهد افتاد.

به طور معمول شرکت‌های کشتیرانی دو بازه زمانی مختلف را به عنوان فری‌تایم در نظر می‌گیرند. فری‌تایم در مبدا، مدت زمانی است که کانتینر خالی را از محوطه کانتینرها به اجاره کننده تحویل می‌دهند و تا زمانی که اجاره کننده کانتینر را پر تحویل دهد محسوب می‌شود.

فری‌تایم در مقصد، از زمانی که کانتینر پر به مالک بار تحویل داده شود و تا زمان انتقال کانتینر خالی به محوطه کانتینرها محاسبه می‌شود. در نظر گرفتن تمامی این موارد باعث می‌شود که فرایند حمل کانتینر با حداقل زمان و هزینه انجام می‌شود.

این نکته را فراموش نکنید که فری‌تایم، هزینه دموراژ و دیسپچ تماما باید در قراردادی که بین شرکت کشتیرانی و اجاره کننده منعقد می‌شود، باید ثبت شود.

فرق دموراژ و دیتنشن چیست؟

دموراژ و دیتنشن دو مفهوم مهم در حمل و نقل دریایی هستند که به تعداد و زمان بارگیری و تخلیه کشتی‌ها اشاره می‌کنند. دموراژ به معنای تأخیر در تخلیه بارگیری شده روی کشتی است. با توجه به قرارداد بین صاحب بار و صاحب کشتی، زمان مجاز برای تخلیه بارگیری شده روی کشتی تعریف می‌شود.

اگر این زمان گذشته و کشتی هنوز بار خود را تخلیه نکرده باشد، هزینه‌ای به نام دموراژ به عنوان جرائم تأخیر در پرداخت حساب صادر می‌شود. دموراژ به عنوان جبران خسارات ناشی از عدم رعایت زمانبندی پرداخت حساب استفاده می‌شود.

ديتنش به معنای تأخير در بارگيري يك كشتي است. با توجه به قرارداد بین صاحب بار و صاحب کشتی، زمان مجاز برای بارگیری کالا روی کشتی تعریف می‌شود. اگر این زمان گذشته و کالا هنوز بارگیری نشده باشد، هزینه‌ای به نام ديتنش به عنوان جرائم تأخیر در پرداخت حساب صادر می‌شود. ديتنش به عنوان جبران خسارات ناشی از عدم رعایت زمانبندی پرداخت حساب استفاده می‌شود. 

قراردادهای اینکوترمز و دموراژ گمرکی

در ابتدا خریدار و فروشنده در قرارداد خرید و فروش خود قاعده اینکوترمز توافقی را انتخاب نموده و بر اساس آن مشخص می شود که کدام طرف مسئولیت حمل را بر عهده گرفته است. برای آشنایی با قوانین و مفاهیم اینکوترمز کلیک کنید: انواع اینکوترمز

اغلب اوقات در حمل کالای فله یکی از دو قاعده FOB و یا CFR اینکوترمز مورد استفاده قرار می گیرد.

قاعده FOB اینکوترمز:

حمل بر عهده خریدار است و طبیعتا انعقاد قرارداد حمل و چارتر کشتی با خریدار است. در این حالت خریدار در قرارداد چارتری که با مالک منعقد می کند، تعهدات دموراژ و دیسپچ را نسبت به مالک تعیین می کند و از آنجا که وی برای خریدار نسبت به مالک کشتی مسئولیت ایجاد میکند، خریدار نیز باید در قرارداد خرید و فروش با فروشنده برای این موضوع تعیین نماید.

قاعده CFR اینکوترمز:

در این قاعده حمل بین المللی و انعقاد قرارداد حمل و چارتر بر عهده فروشنده است اما عموما تخلیه در بندر مقصد بر عهده خریدار است. بنابراین تخلیه توام با تاخیر در مقصد از سوی خریدار برای فروشنده نسبت به مالک کشتی مسئولیت ایجاد می نماید و در این حالت فروشنده باید در قرارداد خرید و فروش با خریدار برای این موضوع تعیین تکلیف نماید. بنابراین در قرارداد بین خریدار و فروشنده، فارغ از اینکه معامله بر مبنای FOB یا اینکوترمز cfr انجام شود، دقت به جزئیات دموراژ و دیسپچ از اهمیت بسیاری برخوردار است.

از سوی دیگر باید دقت نمود هر چند اصولا مبلغ دموراژ و دیسپچ به مالک کشتی پرداخت و یا از وی دریافت می شود اما به هر حال بهتر است تسویه حساب دموراژ و دیسپچ در ابتدا بین خریدار و فروشنده انجام شود و در گام بعد شخص یا طرف مسئول حمل و نقل با مالک کشتی تسویه حساب نماید .

از آنجایی که بیشتر بنادر و پایانه‌های کشتیرانی مراکز فعالی هستند که حجم بالایی از کالا محموله‌های تجاری را روزانه جابه جا می کنند، همانند بنادر کانادا کشتی‌ها و کانتینرهای راکد که فضا را اشغال می کنند، منجر به کاهش بهره‌وری خدمات بنادر و ایجاد تداخل زمانی در رفت و آمد‌ها می‌شود.

هزینه‌های دموراژ که می‌توان آن‌ها را به عنوان هزینه ذخیره‌سازی در نظر گرفت، راهی برای تشویق حمل‌کنندگان به خروج کالاهای خود در سریع‌ترین زمان ممکن (در صورت واردات) یا اجتناب از آوردن آنها به بندر خیلی زود (در صورت صادرات) است.

سخن پایانی

در پایان، اگر هنوز برایتان سؤال است که دموراژ چیست، باید بدانید دموراژ به‌طور ساده به هزینه‌ای گفته می‌شود که در صورت تأخیر در تخلیه یا تحویل کانتینر پس از مهلت مجاز، توسط خطوط کشتیرانی از صاحب کالا دریافت می‌شود. معنی دموراژ در واقع «هزینه تأخیر در بازگرداندن کانتینر» است و در تجارت بین‌المللی نقش مهمی در کنترل هزینه‌ها و زمان‌بندی حمل دارد. آگاهی از هزینه دموراژ و قوانین مربوط به آن به شما کمک می‌کند برنامه‌ریزی دقیق‌تری برای واردات یا صادرات خود داشته باشید و از پرداخت مبالغ اضافی جلوگیری کنید.