کریدور زنگزور چیست؟ کریدور زنگزور روی نقشه
کریدور زنگزور چیست و چرا اینقدر مهم شده است؟ در سالهای اخیر، پروژهای به نام «کریدور زنگزور» بهعنوان یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات ژئوپلیتیکی منطقه قفقاز شناخته میشود. این طرح که عمدتا توسط جمهوری آذربایجان مطرح شده، هدفش ایجاد یک مسیر حملونقل مستقیم از خاک آذربایجان به نخجوان از طریق خاک ارمنستان است؛ این مسیر نظم فعلی ترانزیت در منطقه را تغییر میدهد. به همین دلیل علاوهبر سه کشور اصلی آذربایجان، ارمنستان و ترکیه، نگاه ایران را به خود جلب کرده است. برای درک اهمیت این موضوع در این مقاله به این سوال پاسخ میدهیم که «کریدور زنگزور چیست و دقیقا کجاست». اگر به دنبال این هستید که شکلگیری این کریدور چه تاثیری بر نقش ایران در حملونقل بینالمللی و روابط منطقهای دارد، مطالعه این مقاله را از دست ندهید.
کریدور زنگزور چیست؟ آشنایی با یک حلقه ارتباطی برنامهریزیشده در قفقاز جنوبی
کریدور زنگزور (Zangezur Corridor) یک مسیر حمل و نقل بین المللی پیشنهادی است. این مسیر از استان سیونیک ارمنستان عبور میکند و با هدف اتصال جمهوری آذربایجان به منطقه خودمختار نخجوان و مواردی چون کاهش هزینه حمل کانتینر برای این کشور برنامهریزی شده است.
این طرح پس از جنگ قرهباغ در سال ۲۰۲۰ و بر اساس توافق سهجانبه میان آذربایجان، ارمنستان و روسیه مطرح شد. جمهوری آذربایجان از این مسیر با عنوان کریدور زنگزور یاد میکند؛ اما ارمنستان هنوز بهطور رسمی با ایجاد آن موافقت نکرده است. اجرای این طرح قابلیت تغییر توازن ژئوپلیتیکی منطقه را دارد و ممکن است برای کشورهای همسایه از جمله ایران، پیامدهایی داشته باشد.
هدف از راهاندازی کریدور زنگزور
کریدور زنگزور بخشی از یک پروژه بزرگتر ترانزیتی، با عنوان «کریدور میانی» به حساب میآید که هدف آن تسهیل حملونقل شرق به غرب از طریق آسیای مرکزی، حمل دریایی دریای خزر، آذربایجان، نخجوان، ترکیه و در نهایت اروپا است.
درواقع راهاندازی زنگزور کریدور در سطح استراتژیک، تلاشی برای تامین ارتباط زمینی و بدون مانع بین سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان و منطقه خودمختار نخجوان به حساب میآید. بهگونهای که هیچ ایست و بازرسی ارمنی در مسیر برقرار نباشد.
این کریدور اقتصادی، ضمن تضمین کنترل داخلی و پایدار حملونقل برای آذربایجان، امکان پیوند مستقیم با ترکیه و اروپا را فراهم کرده و نقش آذربایجان را بهعنوان گلوگاه ترانزیتی در کریدور میانه (Middle Corridor) تقویت میکند.
کریدور زنگ زور کجاست؟ بررسی موقعیت جغرافیایی کریدور زنگزور
برای درک موقعیت و اهمیت این کریدور، باید پاسخ سوالهای «کریدور زنگزور روی نقشه کجاست»، «کریدور زنگه زور چند کیلومتر است» و «مسیر پیشنهادی آن چگونه است» را بهطور دقیق بدانید.
وقتی به کریدور زنگزور در نقشه نگاه کنید، این کریدور از استان سیونیک در جنوب ارمنستان عبور میکند که بین سرزمین اصلی آذربایجان (حدود شهر Horadiz) و منطقه خودمختار نخجوان قرار گرفته است و از حوالی شهر میغری (نزدیک مرز و مناطق آزاد ایران) عبور میکند. نقشه کریدور زنگزور یک نوار باریک است که کمترین عرض خاک ارمنستان را تشکیل میدهد و طول آن در برخی گزارشها ۳۲ و در برخی دیگر ۴۳ کیلومتر اعلام شده است.
اهمیت کریدور زنگزور در حوزه حملونقل بینالمللی و ارتباطات منطقهای
فراتر از منافع ملی برای آذربایجان، این کریدور آثار عمیقی بر اتصال منطقهای خواهد داشت. کریدور زنگه زور یکی از پایههای اصلی «کریدور میانی» است که بهعنوان یک مسیر تجاری مهم بین چین، آسیای مرکزی و اروپا شناخته میشود.
این مسیر جایگزینی حیاتی برای مسیرهای شمالی مانند حمل دریایی به روسیه است که بهدلیل تنشهای ژئوپلیتیکی، بهویژه جنگ روسیه و اوکراین، با اختلالاتی روبهرو شدهاند. با فراهمکردن مسیری قابلاعتماد برای جابهجایی کالا میان آسیا و اروپا، این پروژه نقش قفقاز جنوبی را در زنجیرههای تامین جهانی ارتقا میدهد.
اهمیت اقتصادی کریدور زنگزور برای جمهوری آذربایجان
كريدور زنگزور از نظر اقتصادی و استراتژیک اهمیت زیادی برای منطقه قفقاز جنوبی و فراتر از آن دارد. هدف از این پروژه، تقویت تجارت آذربایجان با ترکیه و اروپا از طریق بهبود زیرساختهای لجستیکی، کاهش هزینههای حملونقل و کمکردن چشمگیر زمان سفر بین آذربایجان و نخجوان است.
این مسیر با تسهیل جابهجایی کارآمدتر کالاها، موقعیت آذربایجان را بهعنوان یک مرکز ترانزیت تقویت کرده و به تلاشهای این کشور برای تنوعبخشی به اقتصادش کمک میکند.
توسعه این کریدور بخشهایی مانند کشاورزی، تولید و لجستیک را نیز در بر میگیرد و به کاهش وابستگی فعلی آذربایجان به صادرات انرژی منجر میشود. همچنین اتصال بهتر زمینی، نیاز به سفرهای هوایی بین باکو و نخجوان را کاهش میدهد و باعث صرفهجویی قابلتوجه در هزینهها میشود و برنامههای توسعهای درونمنطقهای را تقویت میکند.
تاثیر کریدور زنگزور بر ایران؛ دلایل مخالفت با شکلگیری این مسیر
کریدور زنگه زور برای ایران از جنبههای سیاسی، اقتصادی و بینالمللی اهمیت بسیار زیادی دارد؛ چرا که شکلگیری یا تغییر در این مسیر تعادل ژئوپلیتیکی منطقه را تغییر داده و منافع حیاتی ایران را تحتتاثیر قرار میدهد. اصلیترین دلایلی که باعث مخالفت ایران با شکلگیری کریدور زنگزور شده به شرح زیر است:
- تغییر مرزهای تاریخی: راهاندازی کریدور زنگزور با مدل پیشنهادی ترکیه و جمهوری آذربایجان به کاهش نفوذ ایران در منطقه قفقاز منجر میشود و عملا مرز مستقیم ایران با ارمنستان را تضعیف یا حتی قطع میکند. این موضوع برای ایران یک تهدید ژئوپلیتیکی محسوب میشود؛ زیرا ارتباط زمینی با ارمنستان و سپس با اروپا از مسیر گرجستان برای ایران اهمیت راهبردی دارد.
- احیای پانترکیسم: تقویت پیوندهای زمینی بین کشورهای ترکزبان از طریق این کریدور، به ایده «جهان ترک» و «اتحاد پانترکیسم» جانی تازه میبخشد. این موضوع تهدیدی بالقوه برای وحدت ملی ایران در مناطق ترکنشین است.
- کاهش نقش ترانزیتی ایران: با راهاندازی این کریدور، بخشی از حملونقل کالا بین آسیای میانه، ترکیه و اروپا از مسیر ایران منحرف میشود و از مسیر جایگزین زنگزور عبور میکند. این موضوع موجب کاهش درآمدهای ترانزیتی ایران میشود.
- جایگاه ایران در مسیرهای جهانی تجارت: در رقابت میان کریدورهای ترانزیتی شرق به غرب (مانند کریدور میانه و راه ابریشم جدید) و کریدور شمال جنوب، اگر ایران در طراحی این مسیرها نقش نداشته باشد، جایگاه بینالمللی خود را بهعنوان مسیر ارتباطی مهم از دست میدهد.
واکنشهای بینالمللی به طرح کریدور زنگزور
واکنشهای بینالمللی به طرح کریدور زنگزور با احتیاط و نگرانی همراه بوده است. اتحادیه اروپا و آمریکا با وجود حمایت از توسعه مسیرهای ارتباطی، تاکید کردهاند که این مسیر نباید بهصورت تحمیلی و با تهدید به استفاده از زور اجرا شود.
آنها خواهان حفظ تمامیت ارضی ارمنستان و تضمین امنیت منطقه سیونیک هستند؛ زیرا این منطقه برای توازن ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی اهمیت زیادی دارد. همچنین نهادهای بینالمللی بارها هشدار دادهاند که هرگونه فشار نظامی یا تغییر مرزهای منطقهای میتواند تنشها را تشدید کرده و ثبات شکننده قفقاز را به خطر بیندازد.
توافق صلح با میانجیگری آمریکا و تغییر نام کریدور
در روزهای گذشته، یک توافق صلح جدید میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان با میانجیگری ایالات متحده و شخص دونالد ترامپ منعقد شده است. این توافق شامل احداث یک گذرگاه ارتباطی است که به آن «کریدور ترامپ» یا «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» نیز میگویند. بر اساس این توافق، قرار است بخشی از این کریدور که از خاک ارمنستان میگذرد، به مدت ۹۹ سال به یک شرکت آمریکایی اجاره داده شود.
برخلاف موضع قبلی ارمنستان که با طرح اولیه کریدور زنگزور مخالف بود، با این توافق جدید، دولت نیکول پاشینیان با ایجاد این گذرگاه موافقت کرده است. این موافقت، با دریافت امتیازات سیاسی و اقتصادی از سوی آمریکا و واگذاری مدیریت کریدور به یک نهاد ثالث، نگرانیهای امنیتی و حاکمیتی ارمنستان را کاهش داده است.
وزارت امور خارجه ایران ضمن استقبال از توافق صلح، نسبت به هرگونه مداخله خارجی که باعث بیثباتی در منطقه شود، ابراز نگرانی کرده است. همچنین، رئیسجمهور، آقای مسعود پزشکیان، با تاکید بر در نظر گرفتن منافع ایران، تنها نگرانی را مشارکت شرکت آمریکایی عنوان کرده است. با این حال، برخی تحلیلگران و رسانههای داخلی، این اقدام را نادیده گرفتن «خط قرمز» ایران و تضعیف موقعیت ژئوپلیتیکی آن میدانند.
گزارشها نشان میدهد که روسیه، که پیشتر امیدوار بود کنترل این مسیر را در دست داشته باشد، از نقش میانجیگرانه آمریکا و کاهش نفوذ خود در قفقاز ناراضی است. مقامات ترکیه نیز اعلام کردهاند که این کریدور به مثابه دری به سوی «جهان ترکزبانها» خواهد بود و باعث تقویت روابط تجاری و فرهنگی میشود.
این اطلاعات جدید نشان میدهند که پروژه کریدور زنگزور از حالت یک طرح پیشنهادی و دیپلماتیک خارج شده و به یک توافق رسمی تبدیل شده است که بازیگران جدیدی مانند آمریکا را وارد معادلات منطقهای کرده و واکنشهای مختلفی را به دنبال داشته است. این تحولات، چشمانداز ژئوپلیتیکی منطقه را به طور قابل توجهی تغییر دادهاند.
کریدور زنگزور؛ مسیری که هنوز رسمی نشده است!
مسیر بحثبرانگیز و راهبردی کریدور زنگزور در منطقه قفقاز جنوبی، از زمان پایان جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰ بهطور جدی توسط جمهوری آذربایجان و ترکیه مطرح شده است. طبق توافق آتشبس سهجانبه میان ارمنستان، آذربایجان و روسیه، قرار بود مسیری برای اتصال سرزمین اصلی آذربایجان به جمهوری خودمختار نخجوان ایجاد شود. با این حال، برداشتها و اهداف متفاوت و گاه متضاد کشورهای درگیر، باعث شده است شکلگیری این مسیر ترانزیتی به تعویق بیفتد. در نتیجه کریدور زنگزور هنوز از مرحله طرح و بحثهای دیپلماتیک فراتر نرفته و ساخت آن عملا آغاز نشده است.
ترکیب حساسیتهای امنیتی، مخالفتهای بینالمللی و وضعیت ناپایدار مرزها، نشان میدهد که زنگزور فعلا بهجای پروژهای عملیاتی، بیشتر به یک مسیر خیالی شباهت دارد. در مجموع کریدور زنگزور فقط یک پروژه زیرساختی نیست؛ بلکه گرهگاه منافع متضاد منطقهای و بینالمللی محسوب میشود که قادر است توازن قدرت در قفقاز جنوبی را برای سالها تحت تاثیر قرار دهد.
