ترافیک هوایی چیست؟
در زمانهای اوج سفرهای هوایی، روزانه صدها پرواز از فرودگاههای مختلف کشور انجام میشود و فرودگاهها شاهد رفتوآمد پیوسته هواپیماهایی هستند که همزمان در حال برخاستن، فرودآمدن، حرکت روی باند و عبور از فضای هوایی کشور هستند. این هواپیماها چگونه بدون برخورد با یکدیگر در آسمان حرکت میکنند؟ پروازها چگونه از فرودگاهها خارج میشوند، در مسیرهای هوایی پرواز میکنند و در مقصد فرود میآیند؟
این موضوع فقط با عملکرد هماهنگ سامانه کنترل ترافیک هوایی تحقق مییابد. مسئولیت تضمین ایمنی پروازها برعهده مجموعهای از کنترلرهای ترافیک هوایی، خلبانان، کارشناسان ناوبری و واحدهای عملیاتی فرودگاهها است. در این مقاله آنی دریا لجستیک به زبان ساده به این سوال پاسخ میدهیم که ترافیک هوایی چیست؟ کنترل کننده ترافیک هوایی چه کسی است و چرا کنترل ترافیک هوایی اهمیت دارد.
ترافیک هوایی چیست؟
ترافیک هوایی به جریان مداوم رفتوآمد و جابهجایی هواگردها در فضای هوایی گفته میشود. این جریان به نظارت و کنترل مستمر نیاز دارد و براساس مجموعه دقیقی از رویهها، قوانین و مقررات مدیریت میشود.
انجمن بینالمللی حملونقل هوایی (IATA) و سازمان بینالمللی هوانوردی غیرنظامی (ICAO)، با همکاری دولتهای کشورهای مختلف و شرکتهای هواپیمایی، قوانین و مقررات لازم برای ساماندهی و مدیریت فعالیتهای روزانه شرکتهای هوانوردی، شرکت حمل و نقل بین المللی و آژانسهای مسافرتی در فضای هوایی را تدوین کردهاند.
کنترل ترافیک هوایی (ATC) چیست؟
کنترل ترافیک هوایی (ATC) خدمتی است که توسط کنترلرهای مستقر در زمین ارائه میشود. این افراد در فضای هوایی تحت کنترل، مسیر و حرکت هواگردها را هدایت میکنند و در فضای هوایی کنترلنشده نیز اطلاعات و پشتیبانی لازم را با اطلاعیههای مختلف از جمله نوتام هوایی در اختیار خلبانان قرار میدهند. هدف اصلی کنترل ترافیک هوایی، تضمین ایمنی، نظم و کارایی در ترافیک هوایی است.
کنترلر باتوجهبه نوع پرواز و کلاس فضای هوایی میتواند دستورهای الزامآور یا توصیههایی را به خلبان ارائه دهد. خلبان میتواند در مواردی که دستور صرفا جنبه توصیهای دارد، آن را نادیده بگیرد. با این حال، مسئولیت نهایی هدایت و بهرهبرداری از هواگرد برعهده خلبان است و در شرایط اضطراری، در صورتیکه برای حفظ ایمنی پرواز لازم باشد، امکان سرپیچی از دستورهای کنترل ترافیک هوایی را دارد.
چه کسی ترافیک هوایی را کنترل میکند؟
ترافیک هوایی توسط کنترلرهای ترافیک هوایی و تحت نظارت سازمانهای مسئول هوانوردی مدیریت میشود. کنترلرها در واحدهای مختلف مانند برج کنترل (ATCT)، کنترل زمینی، کنترل تقرب (TRACON) و مرکز کنترل مسیرهای هوایی (ARTCC) فعالیت میکنند و وظیفه آنها هدایت هواپیماها، حفظ فاصله ایمن میان آنها، مدیریت برخاست و فرود و هماهنگی مسیر پروازهاست.
این کنترلرها با استفاده از رادار، ارتباط رادیویی و سامانههای ناوبری، ترافیک هوایی را بهصورت مستمر پایش و مدیریت میکنند.
ترافیک هوایی چگونه مدیریت میشود؟
کل سامانه کنترل ترافیک هوایی بر چهار بخش اصلی شامل رادار، ارتباط رادیویی دوطرفه، تجهیزات الکترونیکی ناوبری و نیروهای متخصص و آموزشدیده استوار است که با سازوکار زیر، ترافیک هوایی را کنترل میکنند:
- مراکز کنترل مسیرهای هوایی (ARTCC): هرکدام از مراکز ARTCC ترافیک هوایی یک محدوده جغرافیایی مشخص را مدیریت میکنند. ARTCCها با استفاده از پایش مستمر راداری، فاصله ایمن میان هواپیماهایی را که براساس قوانین پرواز در فضای هوایی کنترلشده در حال پرواز هستند را حفظ میکنند.
- مرکز کنترل راداری تقرب ترمینال (TRACON): کنترلر زمانیکه هواپیما به فاصله حدود ۳۰ تا ۵۰ مایلی از مقصد خود میرسد، کنترل آن را از ARTCC تحویل میگیرد. کنترلر با استفاده از رادار، دستورهای لازم را به خلبان ارائه میدهد؛ ترتیب هواپیماها برای تقرب یا خروج را تنظیم میکند و فاصله ایمن میان هواپیماها را در فضای هوایی حفظ میکند.
- برجهای کنترل ترافیک هوایی: برج کنترل ترافیک هوایی (ATCT) مجوز فرود یا برخاست هواپیما را صادر میکند. کنترلر برج با استفاده از مشاهده مستقیم هواپیما، اطلاعات ضروری مانند باند مورد استفاده، تنظیم فعلی ارتفاعسنج، جهت و سرعت باد، ارتفاع سقف ابر و میزان دید و جایگاه هواپیما در صف فرود یا برخاست را در اختیار خلبان قرار میدهد.
- کنترل زمینی: معمولا پس از فرود هواپیما در فرودگاه های فعال کشور، برج کنترل آن را به کنترلر زمینی تحویل میدهد. کنترلر زمینی به محض خروج هواپیما از باند فعال، مسئولیت هدایت آن را برعهده میگیرد.
- صدور مجوز پرواز: زمانیکه هواپیما آماده آغاز پرواز براساس یک برنامه پروازی است، خلبان باید پیش از حرکت هواپیما مجوز لازم را دریافت کند. واحد صدور مجوز، اطلاعات مربوط به مسیر تاییدشده، ارتفاع پرواز، فرکانسهای رادیویی و رویههای خروج را در اختیار او قرار میدهد.
- ایستگاههای خدمات پروازی: آخرین بخش از ساختار کنترل ترافیک هوایی، خدمات پروازی است. خدمات FSS ماهیتی مشاورهای دارد و خلبان میتواند از طریق آن اطلاعات هواشناسی دریافت کرده و برنامه پروازی خود را برای اقداماتی از قبیل حمل بار هوایی از چین یا گونههای دیگر پرواز ثبت کند.
- هماهنگی خدمات: فرآیند پرواز با دریافت اطلاعات هواشناسی و ثبت برنامه پروازی آغاز میشود؛ سپس خلبان از واحد صدور مجوز، مسیر و جزییات تاییدشده پرواز را دریافت میکند. پس از آن، هواپیما با مجوز کنترل زمینی تاکسی کرده و برای برخاست به برج کنترل تحویل داده میشود. بعد از برخاست، کنترل هواپیما بهترتیب به واحدهای کنترل خروج، ARTCC و کنترل تقرب واگذار میشود. در نهایت هواپیما به برج و کنترل زمینی تحویل داده شده و در طول مسیر نیز معمولا تحت پایش راداری قرار دارد.
کنترلرهای ترافیک هوایی چه وظایفی دارند؟
مسئولیت تضمین فعالیت ایمن حمل و نقل هوایی کالا و مسافر و هواپیماهای تجاری و خصوصی برعهده کنترلرهای ترافیک هوایی است. آنها باید:
- حرکت هزاران هواگرد را با یکدیگر هماهنگ کنند
- فاصله ایمن میان آنها را حفظ کنند
- هنگام برخاست و فرود هواپیماها را هدایت کنند
- مسیر آنها را در شرایط نامساعد جوی تغییر دهند
- جریان ترافیک هوایی را با کمترین میزان تاخیر روان نگه دارند.
کار کنترلرها به دلیل تراکم بالای پروازها، تغییرات احتمالی شرایط جوی و سایر رویدادهای پیشبینینشده، پیچیده و حساس است. به همین دلیل، این افراد از میان داوطلبانی انتخاب میشوند که توانایی بالایی در درک و تجسم فضایی دارند.
آیا ترافیک هوایی فقط به هواپیماهای در حال پرواز مربوط میشود؟
ترافیک هوایی شامل حرکت هواگردها روی زمین نیز میشود. برای مثال هواپیما بعد از حمل بار هوایی از دبی و پس از فرود تا زمان خروج از باند فعال و ورود به مسیر تاکسی، همچنان تحت مدیریت برج کنترل است و سپس کنترل آن به کنترل زمینی واگذار میشود.
در این مرحله ارتباط رادیویی دوطرفه برای جلوگیری از ورود هواپیما به باند فعال یا تداخل با سایر هواگردها ضروری است. در فرودگاههای بزرگ نیز رادار نظارت زمینی به کنترلرها در پایش و هدایت هواپیماها روی مسیرهای تاکسی کمک میکند؛ بنابراین ترافیک هوایی مجموعهای از حرکت و مدیریت هواگردها در آسمان و محدوده عملیاتی فرودگاه را شامل میشود.
ترافیک هوایی چه تاثیری بر حملونقل هوایی و کارگو دارد؟
ترافیک هوایی بهطور مستقیم بر زمان حمل، ظرفیت پرواز، هزینه عملیاتی و قابلیت اطمینان حملونقل هوایی و کارگو اثر میگذارد. هرچه ازدحام در فرودگاه یا فضای هوایی بیشتر باشد، احتمال تاخیر در برخاست، تاکسی، مسیر پرواز و فرود افزایش پیدا میکند؛ باعث تاخیر، انتظار یا تغییر مسیر هواپیما میشود و مصرف سوخت و هزینه عملیاتی را افزایش میدهد.
این موضوع برای محمولههای حساس به زمان مانند کالاهای فاسدشدنی، داروها و ارسالهای اکسپرس اهمیت بیشتری دارد؛ بنابراین مدیریت کارآمد ترافیک هوایی به کاهش زمان پرواز، مصرف سوخت و هزینهها کمک میکند.
برای فعالان حوزه کارگو، این موضوع اهمیت ویژهای دارد؛ چون ظرفیت حمل هوایی محدود است و اختلال در یک پرواز میتواند برنامه اتصال، بارگیری، تخلیه و تحویل محموله در مقصد را نیز تحت تاثیر قرار دهد. به همین دلیل، هنگام برنامهریزی حمل هوایی باید علاوهبر قیمت و ظرفیت هواپیما، وضعیت مسیر هوایی، ظرفیت فرودگاه مبدا و مقصد، احتمال تاخیر و زمانبندی پرواز و مفاهیمی مانند آسمان کلیر شد یعنی چه و کریدور هوایی چیست نیز در نظر گرفته شود.
ترافیک هوایی؛ عامل مهم در ایمنی و مدیریت پروازها
ترافیک هوایی فقط به هواپیماهای در حال پرواز محدود نمیشود و مجموعهای از حرکت، هدایت و مدیریت هواگردها در فضای هوایی و محدوده عملیاتی فرودگاه را دربرمیگیرد. کنترلرهای ترافیک هوایی با کمک رادار، ارتباط رادیویی و سامانههای ناوبری، مسیر پروازها، برخاست، فرود و حرکت هواپیماها روی آسمان و زمین را مدیریت میکنند تا فاصله ایمن میان هواگردها حفظ شود.
شناخت ترافیک هوایی برای مسافران، خلبانان و فعالان حملونقل هوایی و کارگو اهمیت دارد؛ زیرا ازدحام فضای هوایی یا فرودگاه میتواند باعث تاخیر، تغییر مسیر، افزایش زمان پرواز و هزینههای عملیاتی شود؛ بنابراین در برنامهریزی پرواز و حمل هوایی، علاوهبر مسیر و هزینه، ظرفیت فرودگاه، وضعیت فضای هوایی و احتمال تاخیرهای ناشی از ترافیک را نیز در نظر بگیرید.
